Cofio trychineb y Sea Empress dri degawd yn ddiweddarach

Ddeng mlynedd ar hugain yn ôl, ar 15 Chwefror 1996, tarodd y Sea Empress greigiau oddi ar Benrhyn Santes Ann gan achosi un o drychinebau amgylcheddol gwaethaf Cymru erioed.

Gollyngwyd mwy na 72,000 tunnell o olew crai i'r môr, gan orchuddio 120 milltir o’r arfordir a gadael craith ddofn ar y bobl a fu’n rhan o’r ymateb, y cymunedau yr effeithiwyd arnynt, a'r amgylchedd naturiol rydym yn gweithio mor galed i'w ddiogelu.

Yn Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC) mae'r drychineb yn parhau'n fyw yn y cof. Mae nifer fach o staff oedd yno’n gweithio i’n cyrff rhagflaenol yn dal i weithio gyda ni heddiw - maent yn cofio’r gwersi a ddysgwyd, y cyfeillgarwch a brofwyd, a phwysau emosiynol anferthol y misoedd rhyfeddol hynny.

“Roedd byrddau ym mhobman… a dim ond un llinell ffôn.”

Andrea Winterton, swyddog cadwraeth iau bryd hynny, sydd bellach yn Rheolwr Gwasanaethau Morol

Roedd Andrea allan ar ymweliad safle pan glywodd y newyddion. Erbyn y bore trannoeth, roedd hi yn ystafell gyfarfod Awdurdod Porthladd Aberdaugleddau - ystafell a gafodd ei thrawsnewid yn ganolfan ddigwyddiad, a hynny ar frys.

“Roedd byrddau ym mhobman, a phobl ym mhobman - o nifer o sefydliadau gwahanol. Ond dim ond un llinell ffôn ac un peiriant ffacs oedd yno. Digwydd bod y ffôn hwnnw ar fwrdd yr amgylchedd - felly treuliais hanner y diwrnod yn ateb galwadau a oedd i fod ar gyfer pawb arall,” meddai Andrea.

Dechreuodd y glanhau ar unwaith, ond daeth pob llanw â mwy o olew. Wrth i'r llong symud, roedd yn gollwng mwy a mwy o olew.

Rhan o rôl Andrea o ddydd i ddydd oedd nodi nifer yr adar môr marw oedd yn golchi i'r lan, a’u casglu.

“Roedd miloedd o adar marw.” Roedd gwirfoddolwyr a staff allan yn eu cyfrif a'u casglu. Roedd yn anodd iawn i'r bobl oedd yn gwneud y gwaith hwnnw,” ychwanegodd.

Yn ogystal ag adar y môr, cafodd bywyd gwyllt morol arall ei fygu a’i niweidio - gan gynnwys gwymon, creaduriaid mewn pyllau creigiog a physgod cregyn fel cocos a chregyn gleision.

“Wrth ddal y sachau o adar môr marw, daeth y dagrau.”

Jamie Bevan, Swyddog yn y Tîm Rheoli Tir Cadwraeth

Roedd Jamie yn rhan o'r tîm a oedd yn mapio cynefinoedd rhynglanwol a lledaeniad yr olew.

“Y peth cyntaf a’m trawodd wrth gyrraedd Sir Benfro oedd arogl llethol yr olew yn yr awyr.”

Am tua dau fis, cerddodd Jamie filltiroedd ar hyd yr arfordir bob dydd, gan arolygu traethau a chilfachau. Yna dechreuodd yr adar môr wedi’u gorchuddio ag olew olchi i’r lan a daeth cofnodi eu marwolaethau yn rhan o'i waith.

“Byddwn i’n cario sachau o adar marw ar hyd y lan wrth i mi eu casglu wrth arolygu’r lan ddydd ar ôl dydd.

“Rwy’n cofio sefyll hyd at fy ngliniau mewn olew un diwrnod, yn dal y sachau llawn, a daeth y dagrau -  dechreuais wylo. Roeddech chi’n ymdrechu i fod yn galed - ond weithiau roedd yn mynd yn ormod.”

“Wna i byth anghofio’r bore y tarodd yr olew Ddinbych-y-pysgod.”

Lyn Richards,  Swyddog Amgylchedd bryd hynny, bellach yn Arweinydd Tîm Treth Gwarediadau Tirlenwi

Mae Lyn yn dal i gofio camu ar Draeth y Gogledd, Dinbych-y-pysgod, wrth i olew crai trwchus ddod yn agosach at yr arfordir.

“Roedd y trigolion yn sefyll yno mewn dagrau. Roedd yn erchyll - rhywbeth na allwch byth ei anghofio," meddai.

Mae'n cofio rhywun yn gofyn iddo, yn annisgwyl, i arolygu'r arfordir o'r awyr:

“Dyna oedd y tro cyntaf i mi fod mewn hofrennydd! Hedfanon ni i mewn ac allan o bob cilfach ar hyd arfordir Sir Benfro, gan wirio ble roedd yr olew wedi cyrraedd. Roedd ei weld o'r awyr yn gwneud i ni sylweddoli maint y drychineb.”

“Cyfeillgarwch - dyna a’n cadwodd ni i fynd.”

Rod Thomas, Swyddog yn y Tîm Amgylchedd nawr

Roedd Rod yn rhan o'r grŵp amgylcheddol yn y ganolfan ddigwyddiadau a oedd yn cynghori ar wasgariad, gwaredu gwastraff a chynefinoedd sensitif. Yn sydyn, roedd swyddogion ifanc yn gwneud penderfyniadau hollbwysig ar y gwaith glanhau.

“Roedden ni’n ifanc ac yn frwdfrydig, ond does dim byd yn eich paratoi ar gyfer rhywbeth fel ’na. Un funud rydych chi'n cofnodi data, y funud nesaf mae rhywun yn gofyn ichi  i ble y dylid symud tancer. Daeth pawb at ei gilydd”, meddai.

O fewn dyddiau, sefydlodd y WRVS (RVS bellach) fan byrgyrs am ddim y tu allan. Pan ddechreuodd pobl leol ymuno â'r ciw, fe wnaethon nhw newid i ddod â brechdanau a phaneidiau yn uniongyrchol i'r ystafell weithrediadau brysur - a oedd weithiau'n dal hyd at 60 o bobl, gan gynnwys Gweinidogion.

“Cyfeillgarwch - dyna a’n cadwodd ni i fynd. Roedd rhywun bob amser yn dweud jôc neu'n dod â chacennau i mewn. Ar ôl 15 mis yn yr ystafell ddigwyddiadau, daeth y diwrnod olaf - ac fe wnaeth rhywun o'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol bobi cacen siâp tancer olew. Yr eiliadau bach yna sy’n eich helpu ac sydd yna’n aros yn y cof.”

“Doeddwn i ddim hyd yn oed yn gwybod ble i fynd i gael y cwch i Ynys Sgomer!”

Paul Culyer, Swyddog, Rheoli Tir Cadwraeth

Roedd Paul newydd symud i Sir Benfro pan ddigwyddodd y drychineb.

“Roeddwn i wedi codi’n gynnar gyda fy mab bach pan glywais i’r newyddion, a doeddwn i ddim hyd yn oed yn gwybod ble roedd y man lansio cychod ar gyfer Ynys Sgomer. Dw i'n adnabod yr ardal yn dda iawn erbyn hyn!”

Treuliodd Paul fisoedd yn symud offer, yn casglu adar wedi'u gorchuddio ag olew, ac yn gweithio i sgwpio olew a'i symud at long o'r Iseldiroedd i'w gludo oddi yno. Roedd y llanw yn effeithio ar y gwaith, yn ogystal â’r tywydd a hyd yn oed yr amserlen tanio byw yng Nghastellmartin.

“Roedd yn waith heriol gydag adegau swreal o hiwmor tywyll, ond fe grëwyd cyfeillgarwch sydd wedi para dros ddeg mlynedd ar hugain,” meddai Paul.

“Bu bron i Ynys Bŷr fy lladd.”

Alan Waters, Oruchwyliwr Gweithlu Integredig

Treuliodd Alan naw wythnos ar y gwaith adfer ac mae'n cofio penwythnos heriol iawn ar Ynys Bŷr.

Roedd Alan a'i gydweithwyr yn llenwi bagiau â thywod halogedig, yna'n eu cario ar draws twyni meddal i gwch i'w cludo i ffwrdd i'w gwaredu'n ddiogel.

Dywedodd Alan:

“Y cyfeillgarwch oedd orau. Roedd gennym ni gystadlaethau ynglŷn â phwy allai gario'r mwyaf o fagiau tywod i'r cwch. Bu bron i ddau ddiwrnod o hynny fy lladd. Roedd angen ychydig bach o hwyl a hiwmor arnoch chi i oroesi’r peth.”

Glanhau ac ymchwilio - gwaith mawr

Roedd miloedd o bobl yn rhan o'r gwaith glanhau. Cyrhaeddodd ffermwyr gyda thractorau a thanceri slyri. Cafodd dringwyr creigiau eu gostwng i lawr clogwyni i gilfachau a baeau anodd eu cyrraedd. Glanhawyd rhai traethau fesul carreg. Yn erbyn pob disgwyl, ailagorwyd y prif draethau twristaidd cyn y Pasg.

Arweiniodd ymchwiliad diweddarach at erlyniad mawr. Dirwywyd Awdurdod Porthladd Aberdaugleddau 4 miliwn o bunnoedd - y ddirwy fwyaf a roddwyd erioed am lygru yn y Deyrnas Unedig ar y pryd. Canfu'r llys fod mordwyo esgeulus gan beilot y porthladd wedi achosi i'r Sea Empress daro’r llawr.

Adferiad rhyfeddol natur

Ddegawd ar ôl y drychineb, dangosodd monitro hirdymor effaith barhaol syndod o fach ar arfordir a bywyd gwyllt de-orllewin Cymru.

Mae Andrea yn myfyrio:

“Bu i fyd natur wella’n rhyfeddol o dda. I mi, mae hyn yn dweud dau beth: roedd y glanhau yn effeithiol, a gall natur wella'n eithriadol o dda pan roddir amser a lle iddi wneud hynny.”

Cafwyd adferiad ym mhoblogaethau adar môr, ni welwyd dirywiad hirdymor o ran y mamaliaid morol, a bu i’r rhan fwyaf o gynefinoedd brofi adferiad o fewn ychydig flynyddoedd.

Heddiw, mae'r arfordir yn parhau i fod yn un o'r rhai mwyaf prydferth a chyfoethog yn ecolegol yn y Deyrnas Unedig - ac yn atgof o fregusrwydd a gwydnwch byd natur ar yr un pryd.

Etifeddiaeth y Sea Empress

Ddeng mlynedd ar hugain yn ddiweddarach, rydym yn anrhydeddu ymdrechion ac ymroddiad ein staff a phawb a oedd yn rhan o'r ymgyrch enfawr hon.

Newidiodd y Sea Empress sut mae'r Deyrnas Unedig yn paratoi ar gyfer argyfyngau morwrol ac yn ymateb iddynt. Arweiniodd Adolygiad Donaldson, a gynhaliwyd wedi hynny, at ddiwygiadau mawr mewn cydlynu, cyfathrebu a gwneud penderfyniadau yn ystod argyfyngau morwrol.

Mae'r strwythurau hyn yn sicrhau, os bydd argyfwng mawr yn digwydd eto, fod Cymru, a'r Deyrnas Unedig ehangach, yn barod.

Llun 1: Tîm ar gychod wedi'u gorchuddio ag olew ychydig yn ôl o olew ffyniannus o gildraethau Sir Benfro. O'r chwith i'r dde Doug Oliver, Ifan Jones, Tom Harrison, Rhodri Evans, Mike Alexander, Richard Preece a Tom Hellawell. Roedd Ian Tillotson hefyd yn aelod allweddol o'r tîm hwn ond nid yw yn y llun.

Llun 2: Llun o'r awyr o arfordir Sir Benfro wedi'i amlyncu ag olew. (Credyd ffotograffiaeth Paul Kay)

Llun 3: Adar môr marw wedi’u gorchuddio ag olew gyrrwyd i’r lan gyda phob llanw. (Credyd ffotograffiaeth Paul Kay)

Llun 4: Llun tîm o un o'n sefydliadau rhagflaenol, yr Awdurdod Afonydd Cenedlaethol (NRA), yn gafael â rhawiau a chribiniau er mwyn tynnu olew o'r traethau.

Llun 5: Llong, The Sea Empress (Credyd ffotograffiaeth Paul Kay)

Llun 6: Rhai aelodau o'r tîm a gliriodd dywod olew o Ynys Bŷr