Gwanwyn prysur ar Afon Gwy Uchaf: adfer afonydd o'r gwaelod i fyny

Wrth i ŵyn ymddangos yn y caeau ac afonydd lifo’n uchel, y gwanwyn ar Afon Gwy Uchaf yw un o'r cyfnodau prysuraf ar gyfer gwneud gwaith adfer ymarferol ar draws y dalgylch.

Dros yr ychydig fisoedd diwethaf, mae aelodau o dîm Adfer Dalgylch Gwy Uchaf wedi bod yn gweithio'n agos gyda ffermwyr a thirfeddianwyr i roi mesurau ar waith sy'n helpu ffermydd ac afonydd i ymdopi â'r misoedd cynhesach a sychach sydd i ddod, ac adeiladu gwydnwch yn y tymor hwy.

Ar draws y dalgylch, mae ystod eang o waith wedi'i gyflawni — o blannu coed a ffensio ar lan yr afon, i greu cynefinoedd a mesurau 'arafu'r llif'. Er bod pob safle yn wahanol, yr un yw'r nod: adfer cynefinoedd afonydd pwysig, gwella ansawdd dŵr a chreu amodau lle gall bywyd gwyllt a ffermio ffynnu.

Ar un fferm, mae parthau byffer newydd eu ffensio bellach yn amddiffyn glannau'r afon rhag mynediad i dda byw. Bydd yr ardaloedd hyn yn caniatáu i lystyfiant adfer, yn helpu i sefydlogi'r glannau ac yn lleihau erydiad. Mae dros 2,000 o goed brodorol ifanc wedi cael eu plannu, a fydd yn darparu cysgod, yn cryfhau glannau ac yn creu cynefin gwerthfawr wrth iddynt sefydlu.

Mewn mannau eraill, mae gwaith wedi canolbwyntio ar arafu symudiad dŵr drwy'r dirwedd. Mae argaeau coediog sy'n gollwng wedi'u gosod mewn cyrsiau dŵr llai i ddal llifau yn ôl yn ystod glaw trwm, gan helpu i leihau llif dros y tir ar draws caeau a dal gwaddod. Mae'r datrysiadau hyn sy'n seiliedig ar natur yn syml ond yn effeithiol ac yn gweithio gyda'r dirwedd.

Mae technegau arloesol hefyd yn cael eu defnyddio i fynd i'r afael â meysydd mwy heriol. Mewn mannau lle nad yw ffensio’n ymarferol, mae glannau afonydd wedi'u hatgyfnerthu gan ddefnyddio polion helyg byw — wedi'u rhoi yn y ddaear lle byddant yn gwreiddio ac yn egino, gan ddarparu sefydlogrwydd a chynefin hirdymor.

Ymhellach ar draws y dalgylch, mae cyfres o ymyriadau “arafu’r llif” wedi’u cyflawni, gan gynnwys creu gwlyptiroedd bach, pyllau a phantiau. Ar Ystâd Goetir Llywodraeth Cymru rydym wedi cyflawni prosiect arall lle mae hen ffosydd draenio wedi'u 'stwffio' â deunydd coediog a choed wedi'u plethu i sianel yr afon i atal llifau uchel. Gyda'i gilydd, mae'r mesurau hyn yn helpu i gadw dŵr yn y dirwedd am hirach — gan helpu i leihau llifoedd brig yn y gaeaf a chynnal llifoedd yn ystod cyfnodau sychach.

Mae'r gwanwyn hwn hefyd wedi nodi dechrau tymor prysur arall ar gyfer mynd i'r afael â rhywogaethau goresgynnol estron. Mae planhigion fel Jac y Neidiwr, clymog Japan a phidyn-y-gog Americanaidd yn dechrau dod i'r amlwg, ac mae gwaith rheoli wedi'i dargedu eisoes ar y gweill i atal eu lledaeniad ac amddiffyn cynefinoedd sensitif.

Yr hyn sy'n cysylltu'r holl waith hwn yw partneriaeth. Drwy weithio'n uniongyrchol gyda ffermwyr a rheolwyr tir, gellir teilwra datrysiadau i bob safle — gan ddarparu manteision ymarferol i fusnesau fferm wrth wella iechyd yr afon.

Gyda'i gilydd, mae'r gweithredoedd unigol hyn yn creu rhywbeth llawer mwy. Darn wrth ddarn, fferm wrth fferm, maen nhw'n helpu i ailgysylltu afonydd â'u gorlifdiroedd, gwella cynefinoedd i fywyd gwyllt ac adeiladu dalgylch sy'n gallu ymdopi'n well â phwysau hinsawdd sy'n newid.

Mae wedi bod yn wanwyn prysur - ond mae hefyd wedi bod yn un cynhyrchiol. Ac wrth i'r tymor barhau, bydd y gwaith hwn yn parhau i dyfu, gan ddarparu manteision parhaol i Afon Gwy Uchaf.

I gael y wybodaeth ddiweddaraf am ein gwaith gallwch ein dilyn ar Facebook, X (formerly Twitter) ac Instagram neu weld cylchlythyrau ein prosiect yma.

Os hoffech chi gael gwybod mwy am y prosiect, anfonwch e-bost atom yn adfergwyuchaf@cyfoethnaturiol.cymru